Oʻrta Amudaryo Markaziy Osiyoning muhim madaniy va tarixiy hududi boʻlib, bu yerda gilamdoʻzlik anʼanalari asrlar davomida rivojlangan. Daryoning unumdor vodiylardan o'tgan bu qismi turli madaniyatlar va xalqlarning uchrashadigan joyi bo'lib, hunarmandchilik texnikasi va badiiy uslublar almashinuvini osonlashtirdi.
Bu hududda gilamdoʻzlik qadimiy ildizlarga ega boʻlib, arxeologik topilmalar uning eramizning birinchi asrlaridan mavjudligini tasdiqlaydi. Oʻrta asrlarda Ipak yoʻli tufayli Xiva, Urganch kabi shaharlar nafaqat savdo, balki hunarmandchilik, jumladan, gilamdoʻzlik markazlariga ham aylangan.
O'rta Amudaryo gilamlari mahalliy va xalqaro bozorlarda mashhur bo‘lgan. Har bir mintaqa va etnik guruh o‘ziga xos naqsh va texnikasini olib kirib, gilamlarni maʼnaviy jihatdan rang-barang va murakkab qilgan. Turkman ayollari yuqori sifatli matolar va murakkab to‘quvchilik texnikasidan foydalanib, geometrik va o‘simlik motivlari bilan bezatilgan gilamlarni yaratgan, ular madaniy va ijtimoiy hayotning turli jihatlarini aks ettirgan.
Buxoro abr gazlamalarining gilam naqshlariga ta’siriga alohida e’tibor qaratish lozim. O'ziga xos uslub va ikat texnikasi bilan mashhur bo'lgan bu matolar gilamlarning estetik idrokiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Ushbu matolardan olingan naqshlar turli madaniyatlar va xalqlarning elementlarini o'zida mujassam etgan, bu ularga o'ziga xos ekspressivlik bergan.
Shunday qilib, O'rta Amudaryo gilamdo'zligi nafaqat mahalliy anʼanalarning aksi, balki turli madaniy taʼsirlar o‘zaro aloqas natijasiga ham aylandi. Bu o‘ziga xos badiiy uslubni yaratdi, u bugungi kunda ham rivojlanib bormoqda va o‘tmishning boy merosi bilan bog‘liqligini saqlab kelmoqda.
Qizig‘i shundaki, avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan abr dizayni va murakkab naqsh namunalariga alohida e’tibor qaratilayotgani hozirgi zamonda saqlanib qolgan va rivojlanib borayotgan an’ana va hunarmandchilikka chuqur hurmatni namoyon etadi. Ushbu tadqiqot Markaziy Osiyoda gilamdoʻzlikning noyob merosini asrab-avaylash va ommalashtirishga qaratilgan keyingi ilmiy tadqiqotlar va madaniy loyihalar uchun asos boʻlishi mumkin.
Valentina Georgiyevna Moshkova va Yelena Georgiyevna Tsaryovaning O'rta Amudaryo gilam to‘quvchiligini o‘rganishga qo‘shgan hissasi ularning mintaqa madaniy merosini saqlashdagi ishlarining muhimligini ko‘rsatadi. Ular qilgan tadqiqotlar gilamlarning o‘ziga xos jihatlarini oshkor etish bilan birga, etnik guruhlar o‘rtasidagi anʼanalar va uslublarning qanday tarzda bir-biriga moslashib ketganini ham namoyon qiladi. Elmira Gul naqshlarning badiiy xususiyatlari va simvolikasini tahlil qilib, gilamlarni madaniy artefakt sifatida tushunishga ham muhim hissa qo‘shadi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida “buxoro” nomi bilan mashhur bo‘lgan gilamlar haqiqatan ham madaniy taʼsirlarning o‘ziga xos uyg‘unligi hisoblanadi, bu esa ularni nafaqat tarixiy, balki badiiy jihatdan ham qadrli qiladi.
Mahalliy hunarmandlarni ilhomlantirish uchun chuqur izlanishlar olib borish va xorijdagi kolleksiyalardan foydalanish ushbu noyob hunarmandchilikni qayta tiklash va rivojlantirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘lishi mumkin. Ikki yaqin madaniyatni birlashtira oladigan madaniy merosning unutilgan bu qatlamiga O‘zbekiston va Turkmaniston gilam fabrikalari e’tibor qaratishi muhim. Tadqiqot natijalarini gilamchilik korxonalari amaliyotiga joriy etish g‘oyasi nafaqat an’analarni saqlash, balki hudud madaniy merosining boyligi va rang-barangligini aks ettiruvchi yangi san’at asarlarini yaratishga ham xizmat qilishi mumkin.
Loyiha bosh homiysi – Eriell-Group neft xizmatlari kompaniyasi.
